Изложение на Башкирском языке Айыу

Изложение на Башкирском языке Айыу.rar
Закачек 3546
Средняя скорость 7606 Kb/s
Скачать

Изложение на Башкирском языке Айыу

Халҡыбыҙҙың бал ҡорттарына бәйле традициялары менән ғорурланыу тойғолары тәрбиәләү. Әкиәт геройҙары аша тәбиғәт тормошон өйрәнеү, туған тәбиғәтебеҙгә һөйөү, уның матурлығын күрә белеү, уға һоҡланыу, һаҡсыл ҡараш, хеҙмәт тәрбиәһе тәрбиәләү.

Предварительный просмотр:

Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Муниципаль районы

Ергән ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем

биреү бюджет учреждениеһы

Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән асыҡ дәрес

Башҡорт халыҡ әкиәте

«Айыу менән бал ҡорттары»

Әҙерләне һәм күрһәтте: башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы

Хәбибуллина Вәсилә Абдулла ҡыҙы

Тема: Башҡорт халыҡ әкиәте

Айыу менән бал ҡорттары

Абруйын илдең юғары тотор,

Умартасының уңған ҡулдары,

башҡорт бал ҡорто.

Башҡортостандың халыҡ шағиры

1.Белем, күнекмә үҙләштереү: «Айыу менән бал ҡорттары»әкиәтенең йөкмәткеһен үҙләштереү, төп фекерен асыҡлау. Әкиәттә халыҡтың тәбиғәткә, ҡырағай йәнлектәргә мөнәсәбәте, бал ҡорттарын ҡулға эйәләштереүҙең сағылышы. 2.Үҫтереүсе маҡсат: Проектлау технологияһын ҡулланып, төркөмдәрҙә эшләү күнекмәләрен үҫтереү,әҫәрҙе үҙ аллы сәхнәләштереү, ижади эшләү күнекмәләрен камиллаштырыу. 3.Тәрбиәүи маҡсат: Халҡыбыҙҙың бал ҡорттарына бәйле традициялары менән ғорурланыу тойғолары тәрбиәләү. Әкиәт геройҙары аша тәбиғәт тормошон өйрәнеү, туған тәбиғәтебеҙгә һөйөү, уның матурлығын күрә белеү, уға һоҡланыу, һаҡсыл ҡараш, хеҙмәт тәрбиәһе тәрбиәләү.

Йыһазландырыу: дәреслек, башҡорт балы, бал ҡорттары, умартасы, айыу тураһында Рауил Бикбаевтың, Әлфиә Әсәҙуллинаның, Рәмзәнә Абуталипованың, Гүзәл Ғәлиеваның, Әлфис Ғаязовтың, Рәшит Заһиҙуллиндың шиғырҙары, “Айыу һәм бал ҡорттары” тураһында презентация.

  1. Ойоштороу мәле. Психологик комфорт булдырыу.

Ҡояш, ғәләм, Тыуған ер!

Йән тыныслығы бир!

Мин сәләмәт, мин матур,

Мин бәхетле һәм дә шат.

Күп минең дуҫ-иштәрем,

Уҡыуым да шундай шәп!

  1. Уңыш ситуацияһын ойоштороу.
  1. Өйгә эште тикшереү. Дәреслек менән эш. “Айыу менән бал ҡорттары” әкиәтенең йөкмәткеһенең үҙләштерелеүен һорауҙарға яуаптар алыу юлы менән тикшереү.
  • Борон-борон заманда нимә йәшәгән?
  • Уның ҡойроғо ниндәй булған?
  • Айыу нимә яратҡан?
  • Бер ваҡыт урманға кем килгән?
  • Ул нимә күреп ҡала?
  • Ул айыуға нимә, ти?
  • Айыуҙың ҡойроғо ниндәй булып ҡалған?
  • Кеше солоҡто нимә эшләткән?
  • Бал ҡорттары нимә эшләгәндәр?
  • Инә ҡорт менән бал ҡорттары ниндәй ниндәй кәңәш ҡоралар?
  • Кеше бал ҡорттарын үҙенә аламы?
  1. Ял минуты. Йыр. М.Якименко «Бал һәм еләктәр тураһында».

Бөтә ауырыуҙарҙан дауа,

Шунан да юҡ шифалыһы.

Бөтәбеҙгә лә көс яуа,

Татлы йүкә балынан.

Ҡурай еләкле баллы сәйҙән,

Ҡурҡалар грипп һәм ангина.

Һаҡланырһың һәр ауырыуҙан,

Һин айыуҙы тыңлаһаң.

Мин үҙем уҡып беләм,

Баллы ер еләге сәскәһе.

Баллы еләк ашаһаң.

  1. Тема билдәләү. Дәрестең темаһын һәм маҡсатын билдәләү. Йомаҡ уҡып, яуабын табыу юлы менән дәрестең темаһын һәм маҡсатын асыҡлау. Дәрестә нимәләр өйрәнергә ниәтләйбеҙ? Фекер алышыу, әңгәмәләшеү. (1.Әкиәттең йөкмәткеһен үҙләштереү. 2. Әкиәттең проектын төҙөп сәхнәләштереү, төркөмләп эшләү. 3. Бал ҡорттары тураһында һөйләшеү.)

Үҙе бәләкәй генә,

Биле нәҙекәй генә

Сәскә күрһә һөйөнә

Һутын ташып өйөнә,

Хуш еҫле кескәй йорто

  1. Яңы теманы үҙләштереү.
  1. Уҡытыусының инеш һүҙе.

-Уҡыусылар, һеҙ беләһегеҙҙер, беҙҙең ресрупликала мөғжизәләр бик күп. Уларҙы билдәләү буйынса халыҡ араһында һорау алыу үткәрелде һәм ошо яуаптарға ҡарап, Башҡортостандың ете мөғжизәһенең исемдәре асыҡланды. Ете мөғжизәгә хаҡлы рәүештә башҡорт балы ла инде.Һеҙ башҡорт балын ашап ҡарағанығыҙ барҙыр, моғайын.

-Бал һеҙгә оҡшаймы һуң, балалар?

-Оҡшайҙыр, әлбиттә. Бөгөнгө көндә башҡорт балы бөтә донъяға билдәле, ул халыҡ-ара йәрминкәләрҙә бер нисә тапҡыр алтын миҙалға лайыҡ булды. Башҡорт балы күп кенә илдәрҙе ҡыҙыҡһындыра башланы, бына яңы ғына Германия, Ҡытай, Япония беҙҙең башҡорт бал ҡорттарын һатып алды. Хәҙер башҡорт балы Рәсәйҙең барлыҡ өлкәләренә лә, шулай уҡ АҠШ-ҡа ла сығарыла. Билдәле булыуынса, Башҡортостанда күп мәктәптәрҙә умартасылыҡты өйрәнеү махсус программа булып ингән, хатта үҙ умарталыҡтары булған мәктәптәр ҙә бар. 10 август-Башҡортостан умартасылары көнө. 2000 йылда республикабыҙҙа Умартасылыҡ һәм апитерапия (бал ҡорто ярҙамында дауалау) буйынса фәнн-тикшеренеү үҙәге дәүләт учреждениеһы ойошторолоп, уның алдында Башҡорт солоҡ бал ҡортон ишәйтеү һәм Башҡортостанда бал етештереүҙе күпләтә арттырыу маҡсаты ҡуйылды. Был үҙәк Бөрйәндә һаҡланып ҡалған Башҡорт солоҡ бал ҡортон табып, “Шүлгәнташ” ҡурсаулығында “Алтын солоҡ” заказнигы ойоштороп, ҡырағай бал ҡортон һаҡлау эштәрен киңәйтте. Ҡурсаулыҡтар-Ер шары тәбиғәтенең кеше йоғонтоһона бирелмәй ҡалған кескәй генә мөйөштәре. Солоҡтан алынған бал бигерәктә тәмле була. Нимә ул солоҡ?Солоҡ- бейек һәм йыуан ҡарағай йә ҡарағаста ҡырағай ҡорттар оялаһын өсөн уйылған яһалма ҡыуыш. Ул башҡорт халҡының бик боронғо замандарҙан килгән кәсебе. Был шөғөл тағы ла шәберәк таралыр ине, ләкин айыуҙар, тәмле тамаҡтар, үҫеп китергә мөмкинселек бирмәйҙәр, солоҡтағы балды ашап бөтөрөп торалар. Бына бөгөн беҙ һеҙҙең менән ошондай яуыз, тәмле тамаҡ айыу һәм эшсән бал ҡорттары хаҡындағы әкиәт менән танышабыҙ.

2 . Әкиәттең йөкмәткеһен проектлау.

Әкиәттең йөкмәткеһен үҙләштерҙек, ә хәҙер әкиәткә проект төҙөп, сәхнәләштереүгә күсәйек. Бының өсөн беҙгә:

  1. Әкиәттең йөкмәткеһе менән танышылды.
  2. Әкиәт геройҙарының уй-кисерештәренә төшөнөргә кәрәк. Бының өсөн әкиәт геройҙарын иҫкә төшөрәйек.
  • Айыу. Айыу һәр саҡ нимә тураһында уйлаған?
  • Кеше. Кеше бал ҡорттарына ниндәй изгелек эшләгән?
  • Бал ҡорттары бының өсөн кешегә ниндәй изгелек эшләгәгәндәр?
  1. Хәл-ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙлекле һүрәтләү. Әкиәтте бүлектәргә бүлеү.

Борон-борн заманда Айыу йәшәгән. Ул бал яратҡан. Солоҡ бал ҡорттарын үлтереп, уларҙың балын ашаған.

Бер ваҡыт урманға утын алырға бер Кеше килгән. Кеше айыуҙың ҡойроғон сабып өҙгән. Кеше, солоҡто ҡарап, йүнәтеп сыҡҡан да, кәрәҙҙәрҙе үҙ урынына ҡуйған да ҡайтып киткән.

Бал ҡоттарының Инә ҡорт менән кәңәшләшеүе.

Бал ҡорттарының Кешегә йәшәргә күсеүе.

  1. Әкиәтте пьеса итеп үҙгәртеп ҡороу (уҡытыусы балаларға сәхнәләштереү өсөн текст тәҡдим итә ала).
  2. Пьесаны шыма, тасуири уҡырға өйрәнеү.
  3. Ролдәрҙе бүлешеү, режиссер һайлау.
  4. Спектаклде әҙерләй башлау (һүҙҙәрен ятлау, хәрәкәттәрҙе уйлау, музыкаль яҡтан биҙәүсене, рәссамды һайлау).
  5. Әкиәтте сәхнәләштеоеү өҫтөндә эш.
  6. Һәр бала үҙ өҙөгөн уҡый, ятлай.

Башҡорт балы, бал ҡорттары, умартасы, айыу тураһында Рауил Бикбаевтың, Әлфиә Әсәҙуллинаның, Рәмзәнә Абуталипованың, Гүзәл Ғәлиеваның, Әлфис Ғаязовтың, Рәшит Заһиҙуллиндың шиғырҙарын балаларҙың тасури уҡыуы.

Успейте воспользоваться скидками до 70% на курсы «Инфоурок»

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының

«58-се Лицей» муниципаль автономиялы дөйөм белем биреү учреждениеһы

Йәлил Кейекбаев “Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ” әки ә те

Исхакова Лилиә Әғләм ҡыҙы

Тема: Йәлил Кейекбаев “Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ” әки ә те

Дәрес төрө :яңы теманы өйрәнеү

Уҡыусы өсөн маҡсаттар

Уҡытыусы өсөн маҡсатттар

Й.Кейекбаевтың «Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ » әкиәтенең йөкмәткеһен үзләштереү

Башҡорт әҙәби телендә дөрөҫ һөйләшергә, үҙ фекереңде әйтә белергә өйрәнеү

Тыуған илде һөйөргә, тәбиғәтен, хайуандарын ҡәҙерләргә, туған телде, ихтирам итергә өйрәнеү

Дәрес төрө :алған белемде систематизациялау һәм һығымта яһау дәресе

Контроль формалары : карточкаларҙа проект эштәре башҡарыу

Белем биреүсе: Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ ҡалған” әк иәтенең йөкмәткеһен асыҡларға

Үҫтереүсе: Башҡорт әҙәби телендә дөрөҫ һөйләшергә, үҙ фекереңде әйтә белергә өйрәтеү

Тәрбиәүи: Тыуған илде һөйөргә, тәбиғәтен, хайуандарын ҡәҙерләргә, туған телде, ихтирам итергә өйрәтеү

Дәрес формаһы : дәрес- бәхәс

Йыһазландырыу: Й.Кейекбаев портреты, китаптар теҙмәһе, яҙыусы һәм айыу тураһында Power Point программаһында эшләнгән презентация.

Маҡсат: телебеҙҙең байлығын, матурлығын күрһәтеп, телгә һөйөү,

зирәклек, берҙәмлек, тапҡырлыҡ тәрбиләү.

Йыһазландырыу: мультимедиа проекторы, таратма материал.

I. Ойоштороу моменты.

Матур үтһен көнөгөҙ!

Тик уң булһын эшегеҙ!

Яман эштән ҡараймаһын,

Балҡып торһон йөҙөгөҙ!

Эйе, балалар, бөгөнгө дәресте мин алғыш әйтеүҙән, теләктәр теләүҙән башлап ебәрҙем. Минең исемем Айгөл Миҙхәт ҡыҙы. Мин 14-се мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләйем. Һеҙҙең турала ла белеп үтәһем килә.

Һинең исемең нисек?

Халыҡ ижады, халыҡтың ауыҙ-тел ижады хаҡында булыр бөгөнгө әңгәмәбеҙ. Беҙ бергәләшеп халыҡ ижады ынйылары менән танышырбыҙ, миҫалдар килтерербеҙ. Шулай итеп, беҙҙең дәрестең темаһы — ……………..

Маҡсаты — телебеҙҙең байлығын, матурлығын күрһәтеп, телгә һөйөү,

зирәклек, берҙәмлек, тапҡырлыҡ тәрбиләү.

Эпиграф: халыҡ ижады – аҫыл таш.

Ниндәйерәк аҫыл таш тураһында һөйләшербеҙ икән беҙ һеҙҙең менән бөгөн, балалар? Йәки икенсе төрлө әйткәндә, һеҙ ниндәй халыҡ ижады жанрҙарын, төрҙәрен беләһегеҙ?

-Һеҙ ололарҙан, тиҫтерҙәрегеҙҙән әленән — әле әкиәт, легенда,йомаҡ, мәҡәл ишетә тораһығыҙ. Ундай әҫәрҙәрҙе уҡып та беләһегеҙ. Улар һүҙгә оҫта, хыялға бай кешеләр тарафынан ҡасандыр ижад ителгән дә башҡалар хәтеренә күскән. Шулай телдән — телгә, быуындан- быуынға күсә торғас, шымара- шымара беҙҙең көндәргә лә килеп еткән.

Тимәк, телдән тыуып, телдән башҡарыла торған әҫәрҙәрҙе камиллаштырыуҙа күмәк кеше, тотош халыҡ ҡатнашҡан.

Бына шулай күмәк кеше ҡатнашлығында телдән ижад ителгән, телдән таралған әҫәрҙәрҙе халыҡтың ауыҙ- тел ижады тип йөрөтәләр ҙә инде.

Башҡорт халҡының ауыҙ- тел ижады ифрат күп яҡлы һәм ғәжәп бай.

Беҙҙә эпостар, әкиәттәр ҙә, легенда, риүәйәттәр ҙә, йыр, таҡмаҡтар ҙа, мәҡәл, әйтем, йомаҡтар ҙа, башҡаһы ла күп.

ІІ. Халыҡ ижады төрҙәре.

халыҡ ижадының был төрө ғәрәп теленән тәржемә иткәндә “һүҙ урынында әйтелгән” тигәнде аңлата. Уны икенсе төрлө “ололар һүҙе” йә “тапҡыр һүҙ” тип йөрөтәләр.

халыҡ ижадының ниндәй төрө хаҡында һүҙ бара? (Мәҡәл).

ә һеҙ мәҡәлдәр беләһегеҙме?

Йөҙ күрке – һаҡал, тел күрке – мәҡәл, тип юҡҡа әйтмәгәндәр, балалар.

Сөнки, мәҡәлдәр беҙҙең телде байыта ла, күркәмләй ҙә.

— Хәҙер мин текст уҡыйым, ә һеҙ ошо тексҡа ҡарата мәҡәлдәр әйтегеҙ.

а) Миләүшә ҡурсағына күлдәк тегергә булды. Әсәһенән бер киҫәк биҙәкле ситса һорап алды ла ҡырҡа башланы. Тегеп бөткәс, ҡурсағына кейҙерәйем тиһә, күлдәк тар булған. Миләүшәгә ниндәй мәҡәл әйтер инегеҙ? (Ете ҡат үлсә, бер ҡат киҫ.)

б) Йүгереү буйынса ярыш бара ине. Ғәзизйән команданы көтмәй йүгерҙе лә китте. Алдан килһә лә, уны еңеүсе итмәнеләр. Етмәһә, уның класының очкоһы кәмене. Ғәзизйәнгә ҡарата ниндәй мәҡәл әйтер инегеҙ? (Ашыҡҡан ашҡа бешкән.)

(Ҡурҡҡанға ҡуш күренә.)

2) халыҡ ижадының был төрө тураһында, балалар, көйгә һалынып йырлана торған шиғыр әҫәр, тиҙәр.

Башҡорт халҡы ғүмер буйы Уралда йәшәгән. Ул үҙенең тыуған төйәген бик яратҡан, һәр саҡ һаҡта торған. Уралға бағышланған төрлө йырҙар, шиғырҙар уйлап сығарылған. Әйҙәгеҙ, йыр тыңлайыҡ.

Башҡорт халыҡ йыры “Урал” тыңланыла

Йырҙар бөтәһе лә бер төрлө булмай, улар бүленеше менән оҙон, ҡыҫҡа була һәм тағы ла бәләкәй формала таҡмаҡтар була.

Халыҡ күп эшләгән, ләкин эш күңелһеҙ булмаһын өсөн йә ял иткән ваҡытта улар йырҙар сығарған.

Әйҙәгеҙ, балалар, был көйгә хәрәкәтләнеп алайыҡ.

Артабанғы халыҡ ижады төрө йомаҡтар булыр.

Ике туған торалар,

Бөтә ерҙе күрәләр,

Берен – бере күрмәйҙәр.

Башы – тараҡ, ҡойроғо – ураҡ.

Кешенең дуҫы, йорттоң һаҡсыһы.

Әкиәттәр тураһында һөйләшмәй тороп, моғайын, халыҡ ижады хаҡында һүҙ йөрөтөү мөмкин дә түгелдер.

Мин һеҙгә әкиәт геройҙарынан бер нисә телеграмма алып килдем. Тыңлап ҡарайыҡ.

— Ергә ятып тыңлайым, Стәрлетамаҡ ҡалаһында 4-се гимназияла 5-селәр гөр килә.(Ертыңлар Батыр)

— Һөйләшә алмайым, ауыҙымда күл. (Күлуртлар батыр)

— Ҡойороғом мәкегә туңды,һеҙгә килә алмайым.(Бүре)

— Бал ашайым тип ҡойроҡһоҙ ҡалдым( Айыу)

Төлкө менән айыу” әкиәте.

Борон бер заман бер айыу урманда турғай тотоп алды, ти.

— Туҡта әле, өсөнсө көн төлкө өйрәк тотоп алыуы менән маҡтанғайны. Мин дә уға маҡтанайым әле, — ти.

Айыу, турғайҙы тешләп, төлкө янына килде, ти. Төлкө уның турғай тешләп маҡтанырға уйлап килеүен әллә ҡайҙан уҡ һиҙеп тора ине, ти.

Айыу дуҫ, ҡапҡаның нимә була? – тип һораны, ти.

Айыу тештәрен ҡыҫа биреп кенә:

Айыу дуҫ, ишетмәйем. Бөгөн ташта ятып йоҡлағайным, ҡолаҡтарым тонған, шәберәк әйтсе, — тигән булды, ти.

— Бер ҙә генә ишетмәйем шул. Ауыҙыңа һыу уртлаған кеүек һөйләйһең. Асығыраҡ әйтһәң ни була, айыу дуҫ?

Айыу был юлы, ауыҙын тултырып:

— Тур-ғай! – тигәйне, ауыҙындағы турғай пырр итеп осто ла китте, ти.

— Ә, ишеттем, ишеттем, турғай тиһең икән, тигән булды, ти.

— Ишетеүен ишеттең дә бит, тик турғайҙы осорттоң шул, — тип һуҡранды, ти.

Шунан төлкө, аҡыл өйрәтмәксе булып:

— Маҡтана белмәйһең, айыу дуҫ! –тине, ти. — Дөрөҫөн әйткәндә, һин шыр алйот. Һиңә турғай тип әйтмәҫкә, ә ҡош тиергә кәрәк ине. Шул саҡта тештәрең дә асылмаҫ, турғай ҙа осмаҫ ине.

1. Нимә тураһында һөйләштек?

— Ыҡсым һәм тапҡыр итеп әйтелгән һүҙ, ололар һүҙе — мәҡәл.

— Шиғыр + көй = йыр

Ҡыҫҡа йыр — таҡмаҡ

— Уйлап табыу ниндәй жанрға ҡорола? Йомаҡ.

— Уйҙырмалы, тылсымы күп жанр? әкиәт

Ә халыҡ ижады- халыҡ күңеленең көҙгөһө, уны өйрәнәйек, ҡәҙерләйек.

Чтобы скачать материал, введите свой E-mail, укажите, кто Вы, и нажмите кнопку

Нажимая кнопку, Вы соглашаетесь получать от нас E-mail-рассылку

Если скачивание материала не началось, нажмите еще раз «Скачать материал».

Урок по башкирскому языку для 5 класса русской школы. Тема » Башҡорт халҡының ауыҙ – тел ижады «. Во время урока дети знакомятся с произведениями устного народного творчества, выполняют задания. целью урока является воспитание у детей интереса к народным произведениям, через произведения устного народного творчества воспитание на прмере старших, с помощью «неписанных законов».

Маҡсат: телебеҙҙең байлығын, матурлығын күрһәтеп, телгә һөйөү, зирәклек, берҙәмлек, тапҡырлыҡ тәрбиләү.

Йыһазландырыу: мультимедиа проекторы, таратма материал.

Дәрес барышы

I. Ойоштороу моменты.

Матур үтһен көнөгөҙ!

Тик уң булһын эшегеҙ!

Яман эштән ҡараймаһын,

Балҡып торһон йөҙөгөҙ!

— Эйе, балалар, бөгөнгө дәресте мин алғыш әйтеүҙән, теләктәр теләүҙән башлап ебәрҙем. Минең исемем Айгөл Миҙхәт ҡыҙы. Мин 14-се мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләйем. Һеҙҙең турала ла белеп үтәһем килә.

— Һинең исемең нисек?

— Халыҡ ижады, халыҡтың ауыҙ-тел ижады хаҡында булыр бөгөнгө әңгәмәбеҙ. Беҙ бергәләшеп халыҡ ижады ынйылары менән танышырбыҙ, миҫалдар килтерербеҙ. Шулай итеп, беҙҙең дәрестең темаһы — ……………..

Маҡсаты — телебеҙҙең байлығын, матурлығын күрһәтеп, телгә һөйөү,

зирәклек, берҙәмлек, тапҡырлыҡ тәрбиләү.

Эпиграф: халыҡ ижады – аҫыл таш.

Ниндәйерәк аҫыл таш тураһында һөйләшербеҙ икән беҙ һеҙҙең менән бөгөн, балалар? Йәки икенсе төрлө әйткәндә, һеҙ ниндәй халыҡ ижады жанрҙарын, төрҙәрен беләһегеҙ?

-Һеҙ ололарҙан, тиҫтерҙәрегеҙҙән әленән — әле әкиәт, легенда,йомаҡ, мәҡәл ишетә тораһығыҙ. Ундай әҫәрҙәрҙе уҡып та беләһегеҙ. Улар һүҙгә оҫта, хыялға бай кешеләр тарафынан ҡасандыр ижад ителгән дә башҡалар хәтеренә күскән. Шулай телдән — телгә, быуындан- быуынға күсә торғас, шымара- шымара беҙҙең көндәргә лә килеп еткән.

Тимәк, телдән тыуып, телдән башҡарыла торған әҫәрҙәрҙе камиллаштырыуҙа күмәк кеше, тотош халыҡ ҡатнашҡан.

Бына шулай күмәк кеше ҡатнашлығында телдән ижад ителгән, телдән таралған әҫәрҙәрҙе халыҡтың ауыҙ- тел ижады тип йөрөтәләр ҙә инде.

Башҡорт халҡының ауыҙ- тел ижады ифрат күп яҡлы һәм ғәжәп бай.

Беҙҙә эпостар, әкиәттәр ҙә, легенда, риүәйәттәр ҙә, йыр, таҡмаҡтар ҙа, мәҡәл, әйтем, йомаҡтар ҙа, башҡаһы ла күп.

ІІ. Халыҡ ижады төрҙәре.

1) халыҡ ижадының был төрө ғәрәп теленән тәржемә иткәндә “һүҙ урынында әйтелгән” тигәнде аңлата. Уны икенсе төрлө “ололар һүҙе” йә “тапҡыр һүҙ” тип йөрөтәләр.

— халыҡ ижадының ниндәй төрө хаҡында һүҙ бара? (Мәҡәл).

— ә һеҙ мәҡәлдәр беләһегеҙме?

Йөҙ күрке – һаҡал, тел күрке – мәҡәл, тип юҡҡа әйтмәгәндәр, балалар.

Сөнки, мәҡәлдәр беҙҙең телде байыта ла, күркәмләй ҙә.

— Хәҙер мин текст уҡыйым, ә һеҙ ошо тексҡа ҡарата мәҡәлдәр әйтегеҙ.

а) Миләүшә ҡурсағына күлдәк тегергә булды. Әсәһенән бер киҫәк биҙәкле ситса һорап алды ла ҡырҡа башланы. Тегеп бөткәс, ҡурсағына кейҙерәйем тиһә, күлдәк тар булған. Миләүшәгә ниндәй мәҡәл әйтер инегеҙ? (Ете ҡат үлсә, бер ҡат киҫ.)

б) Йүгереү буйынса ярыш бара ине. Ғәзизйән команданы көтмәй йүгерҙе лә китте. Алдан килһә лә, уны еңеүсе итмәнеләр. Етмәһә, уның класының очкоһы кәмене. Ғәзизйәнгә ҡарата ниндәй мәҡәл әйтер инегеҙ? (Ашыҡҡан ашҡа бешкән.)

(Ҡурҡҡанға ҡуш күренә.)

2) халыҡ ижадының был төрө тураһында, балалар, көйгә һалынып йырлана торған шиғыр әҫәр, тиҙәр.

Башҡорт халҡы ғүмер буйы Уралда йәшәгән. Ул үҙенең тыуған төйәген бик яратҡан, һәр саҡ һаҡта торған. Уралға бағышланған төрлө йырҙар, шиғырҙар уйлап сығарылған. Әйҙәгеҙ, йыр тыңлайыҡ.

Башҡорт халыҡ йыры “Урал” тыңланыла

Йырҙар бөтәһе лә бер төрлө булмай, улар бүленеше менән оҙон, ҡыҫҡа була һәм тағы ла бәләкәй формала таҡмаҡтар була.

Халыҡ күп эшләгән, ләкин эш күңелһеҙ булмаһын өсөн йә ял иткән ваҡытта улар йырҙар сығарған.

— Әйҙәгеҙ, балалар, был көйгә хәрәкәтләнеп алайыҡ.

Артабанғы халыҡ ижады төрө йомаҡтар булыр.

Ике туған торалар,

Бөтә ерҙе күрәләр,

Берен – бере күрмәйҙәр.

Башы – тараҡ, ҡойроғо – ураҡ.

Кешенең дуҫы, йорттоң һаҡсыһы.

Әкиәттәр тураһында һөйләшмәй тороп, моғайын, халыҡ ижады хаҡында һүҙ йөрөтөү мөмкин дә түгелдер.

Мин һеҙгә әкиәт геройҙарынан бер нисә телеграмма алып килдем. Тыңлап ҡарайыҡ.

— Ергә ятып тыңлайым, Стәрлетамаҡ ҡалаһында 4-се гимназияла 5-селәр гөр килә.(Ертыңлар Батыр)

— Һөйләшә алмайым, ауыҙымда күл. (Күлуртлар батыр)

— Ҡойороғом мәкегә туңды,һеҙгә килә алмайым.(Бүре)

— Бал ашайым тип ҡойроҡһоҙ ҡалдым( Айыу)

“Төлкө менән айыу” әкиәте.

Борон бер заман бер айыу урманда турғай тотоп алды, ти.

— Туҡта әле, өсөнсө көн төлкө өйрәк тотоп алыуы менән маҡтанғайны. Мин дә уға маҡтанайым әле, — ти.

Айыу, турғайҙы тешләп, төлкө янына килде, ти. Төлкө уның турғай тешләп маҡтанырға уйлап килеүен әллә ҡайҙан уҡ һиҙеп тора ине, ти.

— Айыу дуҫ, ҡапҡаның нимә була? – тип һораны, ти.

Айыу тештәрен ҡыҫа биреп кенә:

Айыу дуҫ, ишетмәйем. Бөгөн ташта ятып йоҡлағайным, ҡолаҡтарым тонған, шәберәк әйтсе, — тигән булды, ти.

— Бер ҙә генә ишетмәйем шул. Ауыҙыңа һыу уртлаған кеүек һөйләйһең. Асығыраҡ әйтһәң ни була, айыу дуҫ?

Айыу был юлы, ауыҙын тултырып:

— Тур-ғай! – тигәйне, ауыҙындағы турғай пырр итеп осто ла китте, ти.

— Ә, ишеттем, ишеттем, турғай тиһең икән, тигән булды, ти.

— Ишетеүен ишеттең дә бит, тик турғайҙы осорттоң шул, — тип һуҡранды, ти.

Шунан төлкө, аҡыл өйрәтмәксе булып:

— Маҡтана белмәйһең, айыу дуҫ! –тине, ти. — Дөрөҫөн әйткәндә, һин шыр алйот. Һиңә турғай тип әйтмәҫкә, ә ҡош тиергә кәрәк ине. Шул саҡта тештәрең дә асылмаҫ, турғай ҙа осмаҫ ине.

Йомғаҡлау …

1. Нимә тураһында һөйләштек?

— Ыҡсым һәм тапҡыр итеп әйтелгән һүҙ, ололар һүҙе — мәҡәл.

— Шиғыр + көй = йыр

Ҡыҫҡа йыр — таҡмаҡ

— Уйлап табыу ниндәй жанрға ҡорола? Йомаҡ.

— Уйҙырмалы, тылсымы күп жанр? әкиәт

Ә халыҡ ижады- халыҡ күңеленең көҙгөһө, уны өйрәнәйек, ҡәҙерләйек.


Статьи по теме